Tagata Pasifika The Pacific voice on New Zealand television since 1987

FALEMA’I LESA MA LONA FINAU MO SĀMOA

Public Interest Journalism funded through NZ On Air

Neueli Mauafu | Reporter

O le anavatau o lenei tausaga mo le fa’amanatuina o le tuto’atasi a Sāmoa, “Fa’aauau le folauga ile va’a o tautai. O se fuaitau e fa’amatalaina ai le toto masa’a a o tatou tua’a ua fai I lagi folauga, sa latou finau mo se sa’olotoga mo Sāmoa. Mai le 1962 se’ia o’o mai I le 2022, o se faigamalaga sa tele I fita ma fa’afitauli.

Peita’i, ua ao Sāmoa! ma o lea ua aulia ia le 60 tausaga talu ona alo ese mai I pulega fa’a kolone.
O se tasi o toa manumanu o Sāmoa sa tele lona sao I le femalagaiga ile va o Niu Sila ma Sāmoa, o Falema’i Lesa.

Sa ia malaga mai Sāmoa ile 1975 ona o sa’iliga manuia mo aiga ma fanau. A’o ia aumau ai I Aukilani, sa a’afia o ia ile osofa’iga fa’avaveao (Dawn Raids) mai le malo. O le poloa’I ua tu’uina mai, o le a toe fa’afo’I le tele o tagata Pasefika I o latou laufanua ona ua fa’avasegaina I latou o tagata solitulafono.

Falema’i with children and grandchildren in 2015. Photo: Ian Lesa

E le’i fa’afiti ia Falema’i, ma sa ia finau ma sogasoga ina ia fa’asa’o nei fa’amaumauga. O lona taofi, o ia o le sitiseni Niu SIla ona sa ia fanau I Sāmoa a’o pulea e Niu Sila ia Sāmoa. O le pule fa’a kolone a Niu Sila ia Sāmoa sa tupu I le va o tausaga e 1924 ile 1948. I le iloa a Falema’i, so’o se Sāmoa lava na fanau I le va o ia tausaga, e iai lana aia tatau mo le nofo mau po’o le sitiseni I Niu Sila.

Sa tele lava ia fa’afitauli na feagai ma Falema’i a’o ia una’ia lenei mataupu. Sa ia saili se fesoasoani I se tasi o loia ia George Rosenburg, ma na o’o ai lava ina o’o I le fa’amasinoga sili I Peretania po’o le Privy Council lea mataupu.

I le tausaga 1982, sa fa’apea ai ona o’o mai ai le fa’ai’uga mai Peretania ma ua manumalo ia Falema’i Lesa ma ua avea ai nei tagata uma na fanau I tausaga fa’atapula’aina ma sitiseni o Niu Sila. Talofa e, le tala manuia ua vave ona liliu talu ia fa’aiuga fai a le malo o Niu SIla ma le palemia ia Robert Muldoon.

Falemai Lesa with daughters and Michael Jones at the ifoga apology. Photo: Ian Lesa

Ua vave ona ia liliuina lenei fa’aiuga, ma ua ia suia ia aofia ai na’o tagata Sāmoa o lo’o I Niu SIla I lea taimi. O se fa’aiuga e manatu ia Falemai, e tumu I le fa’ailoga tagata ma le fa’ailoga lanu.
“Aisea e aua faia ese ai tagata Sāmoa mai isi tagata Pasefika? Pe o le fa’ailoga lanu ea” sa saunoa ai Falema’i.

“O leisi mafua’aga lena o lo’o feagai ma Sāmoa. O le fa’ailoga lanu mai tagata Niu Sila”.

Mai le 1982 seia o’o mai lenei taimi, o le taimi muamua lenei ua fa’asoa ai Falema’i I lenei mataupu, ma o lo’o iai naunauta’iga ia fai lea ma fagufagu mo le malo a Niu Sila aua le alualu I luma o mataupu tau le femalaga’iga ia Sāmoa ma Niu Sila.

E o’o mai lava I lenei taimi, o lo’o fa’apea ona iai Sāmoa I le quota po’o le se’i. Ae e manatu lava ia Falema’i, e tatau ona toe fa’afo’I mai ia le sitiseni a ona tagata Sāmoa.
“E tatau ona toe aumai le nofo mau a tagata Sāmoa, ina ia uma ai le fa’ailoga ese ina o tatou tagata Sāmoa”.

You Might Be Interested In